भारतीय लग्नात अनेक रीतिरिवाज असतात, पण त्यातील सर्वात सुंदर आणि भावनिक क्षण म्हणजे वधू-वरांवर अक्षता टाकण्याची प्रथा. लग्नाच्या मंडपात जेव्हा दोन्ही कुटुंबीय आनंदाने अक्षता उधळतात, तेव्हा त्या क्षणी प्रेम, आशीर्वाद आणि एक नवीन सुरुवात एकत्र येताना दिसते.
पण हा रिवाज इतका महत्त्वाचा का आहे? अक्षता म्हणजे नेमके काय? आणि ती टाकण्यामागे दडलेला अर्थ कोणता?
चला, हे सर्व सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
अक्षता म्हणजे नेमकं काय?
अक्षता म्हणजे हळद , कुंकू लावलेले तांदूळ. “अक्षत” या शब्दाचा अर्थ असतो – जे कधीही क्षत होत नाही, म्हणजेच जे अखंड आहे, संपूर्ण आहे. तांदूळ हे आपल्या जीवनाचे प्रतीक मानले जाते कारण ते आपल्या अन्नाचा, उदरनिर्वाहाचा आधार आहे. हे तांदूळ जेव्हा हळदीने पिवळे केले जाते, तेव्हा त्याला अधिक पवित्रता प्राप्त होते. हळद ही मंगलाची, शुभत्वाची प्रतीक मानली जाते आणि प्रत्येक शुभ कार्यात तिचा वापर केला जातो. काहीजण अक्षता कुंकवाने किंवा हलक्या चंदनानेही रंगवतात.
या अक्षतेला धार्मिक दृष्ट्या अतिशय महत्त्व आहे. पौराणिक कथांनुसार, अक्षता ही देवी लक्ष्मीची प्रतीक मानली जाते. म्हणूनच प्रत्येक पूजेत, प्रत्येक मंगल कार्यात अक्षतेचा वापर अनिवार्य मानला जातो. लग्नाच्या वेळी अक्षता वापरण्याची प्रथा हजारो वर्षांपासून सुरू आहे आणि ती आजही तशीच अबाधित चालू आहे.
लग्नात अक्षता टाकण्यामागचा अर्थ
अक्षता टाकणे हा फक्त एक विधी नसून त्यामागे खोल भावनिक आणि सांस्कृतिक अर्थ दडलेला आहे.
- शुभाशीर्वादाचे प्रतीक : वर-वधूवर अक्षता टाकणे म्हणजे त्यांना अखंड सुख, समृद्धी आणि प्रेमाचे आशीर्वाद देणे.
- एकतेचे प्रतीक : तांदळाचे असंख्य दाणे एकत्र असतात, तसेच नवरा-बायकोचे जीवनही एकत्र राहावे, ही भावना यातून व्यक्त होते.
- अखंडतेचा संदेश : अक्षता कधीही नाश पावत नाही, त्याप्रमाणे नातेसंबंधही अखंड राहावेत, ही शुभेच्छा यातून दिली जाते.
अक्षता टाकून वधु-वराला असा आशीर्वाद देत असतात की तुमचे घर नेहमी अन्नधान्याने, सुख-समृद्धीने भरलेले राहो. तुमच्या आयुष्यात कधीही कुठलीही कमतरता येऊ नये, नेहमी सर्व प्रकारची भरभराट राहो.
आध्यात्मिक दृष्टिकोन
हिंदू धर्मशास्त्रानुसार, अक्षता ही साक्षात देवी लक्ष्मीचे स्वरूप मानली जाते. म्हणूनच कुठल्याही पूजेत, कुठल्याही मंगल विधीत अक्षतेशिवाय पूजा पूर्ण होत नाही. लग्नाच्या वेळी जेव्हा वधू-वर एकमेकांवर अक्षता टाकतात, तेव्हा ते खरंतर एकमेकांना लक्ष्मीचा, म्हणजेच समृद्धीचा, सौख्याचा आशीर्वाद देत असतात.
पुराणांमध्ये असे म्हटले आहे की जिथे अक्षता वापरली जाते, तिथे देवी लक्ष्मीचा वास असतो. म्हणजे तिथे कधीही दारिद्र्य, कष्ट किंवा अभाव येत नाही. लग्नाच्या सुरुवातीलाच वधू-वराच्या जीवनात या समृद्धीचे, या सुखाचे आगमन व्हावे म्हणून हा विधी केला जातो. हे केवळ एक विधी नाही तर नवदाम्पत्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी दिलेला आशीर्वाद आहे.
वैदिक परंपरेनुसार, अक्षता टाकताना काही मंत्र देखील उच्चारले जातात. या मंत्रांचा अर्थ असा असतो की देवता या नवीन जोडप्याला सर्व प्रकारचे सुख, ऐश्वर्य आणि मंगल प्रदान करोत. अक्षतेच्या प्रत्येक कणामध्ये या मंत्रांची, या आशीर्वादांची शक्ती भरलेली असते. म्हणूनच या साध्या दिसणाऱ्या विधीला इतके मोठे महत्त्व आहे.
सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व
अक्षता टाकण्याच्या प्रथेचे सामाजिक महत्त्व देखील कमी नाही. हा विधी दोन व्यक्तींचा नाही तर दोन कुटुंबांचा संगम आहे. जेव्हा वधू-वर एकमेकांवर अक्षता टाकतात, तेव्हा दोन्ही कुटुंबातील सर्वजण साक्षीदार असतात. हा एक सार्वजनिक घोषणा आहे की आता हे दोघे एकत्र आहेत, त्यांचे जीवन एकत्र बांधले गेले आहे, आणि दोन्ही कुटुंबे या नात्याला मान्यता देत आहेत.
या विधीमध्ये समानतेचा, परस्परांच्या आदराचा संदेश दडलेला आहे. वधू देखील वराला अक्षता टाकते आणि वर देखील वधूला अक्षता टाकतो. कोणीही कोणापेक्षा कमी नाही, कोणीही कोणापेक्षा श्रेष्ठ नाही. दोघेही समान आहेत, दोघांची जबाबदारी समान आहे, आणि दोघांनीही एकमेकांना आदर देणे, एकमेकांना साथ देणे अपेक्षित आहे. हा विधी लैंगिक समानतेचा, परस्पर आदराचा एक सुंदर संदेश देतो.
भारतीय समाजात लग्न हा फक्त दोन व्यक्तींचा विषय नाही तर संपूर्ण समाजाचा विषय मानला जातो. अक्षता टाकण्याचा विधी सार्वजनिक पद्धतीने केला जातो, जेणेकरून समाजातील सर्वांना कळावे की हे दोन व्यक्ती आता एक झाले आहेत. या विधीनंतर दोघांची सामाजिक स्थिती बदलते, त्यांच्या जबाबदाऱ्या बदलतात, आणि त्यांचे एकमेकांप्रती असलेले कर्तव्य सर्वांसमोर स्पष्ट होते.
आधुनिक काळात या परंपरेचे महत्त्व
आजच्या आधुनिक काळात, जेव्हा अनेक परंपरा विसरल्या जात आहेत, तेव्हा अक्षता टाकण्याची परंपरा अजूनही आदराने पाळली जाते. या साध्या विधीमध्ये आपल्या संस्कृतीचे सार दडलेले आहे. आजच्या व्यस्त जीवनात या परंपरा आपल्याला थांबायला लावतात आणि आठवण करून देतात की लग्न म्हणजे फक्त एक सामाजिक करार नाही, तर दोन आत्म्यांचे पवित्र बंधन आहे. अनेक तरुण जोडपी आज या विधींचा अर्थ समजून घेऊन त्यांना अधिक भावपूर्णपणे पार पाडतात आणि त्या क्षणाला पूर्णपणे जगतात. हीच आपल्या परंपरेची खरी ताकद आहे – ती केवळ पाळली जात नाही तर जगली जाते, अनुभवली जाते.
अक्षता टाकण्याचा हा छोटासा विधी अतिशय सोपा दिसतो, पण त्यात आपल्या संस्कृतीची, आपल्या तत्त्वज्ञानाची, आपल्या मूल्यांची खोली भरलेली आहे. प्रत्येक विधीचा, प्रत्येक परंपरेचा एक खोल अर्थ असतो, एक सुंदर संदेश असतो. अक्षता म्हणजे केवळ हळद लावलेले तांदूळ नाहीत, तर ते समृद्धीचे, सुखाचे, प्रेमाचे, प्रतिबद्धतेचे प्रतीक आहेत.