भारतीय विवाह परंपरा ही केवळ दोन व्यक्तींमधील नातं जोडणारी प्रक्रिया नाही, तर ती संस्कृती, श्रद्धा, संस्कार आणि पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या परंपरांची एक सुंदर सांगड आहे. लग्नातील प्रत्येक विधीमागे एक विशिष्ट अर्थ दडलेला असतो. काही विधी भव्य आणि डोळ्यांना भरणारे असतात, तर काही शांत, साधे पण अर्थाने अतिशय खोल असतात. अशाच महत्त्वाच्या पण अनेकदा दुर्लक्षित राहणाऱ्या विधींमध्ये मुहूर्तमेढ या विधीचा समावेश होतो. अनेकांना आजही “मुहूर्तमेढ म्हणजे नेमकं काय?” किंवा “आजच्या आधुनिक लग्नांमध्ये तिचं खरंच काही महत्त्व आहे का?” असे प्रश्न पडतात. या लेखातून आपण या विधीचा अर्थ, त्याची पार्श्वभूमी आणि आजच्या काळातील त्याचे स्थान सविस्तरपणे समजून घेणार आहोत.
मुहूर्तमेढ म्हणजे नेमके काय?
मुहूर्तमेढ म्हणजे विवाहाच्या पवित्र विधींना विधिवत सुरुवात करण्याचा एक शुभ विधी. साध्या शब्दांत सांगायचं झालं, तर लग्नासाठी ठरवलेल्या शुभ मुहूर्ताची घोषणा आणि त्या मुहूर्तावर विवाहकार्य सुरू झाल्याची औपचारिक नोंद म्हणजे मुहूर्तमेढ.
‘मुहूर्त’ म्हणजे शुभ वेळ आणि ‘मेढ’ म्हणजे घोषणा किंवा ठसा. या विधीद्वारे असे मानले जाते की, योग्य वेळेवर सुरू झालेले कार्य यशस्वी, मंगल आणि दीर्घकाळ टिकणारे ठरते. त्यामुळे विवाहासारख्या आयुष्य बदलणाऱ्या संस्काराची सुरुवात योग्य मुहूर्तावर होणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
मुहूर्तमेढ विधीची परंपरा आणि इतिहास
प्राचीन काळापासून भारतीय संस्कृतीत कोणतेही शुभ कार्य ग्रह-नक्षत्र पाहून, योग्य मुहूर्तावर सुरू करण्याची परंपरा आहे. विवाह, गृहप्रवेश, नामकरण, उपनयन अशा प्रत्येक संस्कारात मुहूर्ताला विशेष स्थान आहे. मुहूर्तमेढ ही या परंपरेचीच एक मूर्त अभिव्यक्ती आहे.
पूर्वीच्या काळी लग्न अनेक दिवस चालायचे आणि प्रत्येक टप्प्याला विशिष्ट वेळ आणि विधी ठरलेले असायचे. मुहूर्तमेढमुळे संपूर्ण विवाहकार्य एका शिस्तबद्ध आणि धार्मिक चौकटीत बांधले जायचे. आज जरी विवाह समारंभ कमी वेळात पार पडत असले, तरीही या विधीमागील श्रद्धा तशीच आहे.
मुहूर्तमेढ विधी कसा केला जातो?
मुहूर्तमेढ हा विधी साध्या स्वरूपाचा असतो, मात्र तो अत्यंत भावनिक आणि पवित्र मानला जातो. हा विधी बहुतेक वेळा वधू किंवा वर यांच्या घरी, किंवा लग्नमंडपात पार पडतो.
या विधीत सामान्यतः
- पुरोहितांकडून शुभ मुहूर्ताची घोषणा केली जाते
- गणपती व इतर देवतांचे पूजन केले जाते
- तांदूळ, सुपारी, नारळ, हळद-कुंकू यांचा वापर केला जातो
- घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती विधीत सहभागी होतात
- या विधीद्वारे देवतांचे आवाहन करून विवाहकार्य निर्विघ्न पार पडावे, अशी प्रार्थना केली जाते.
लग्नात मुहूर्तमेढचे धार्मिक महत्त्व
धार्मिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर, मुहूर्तमेढ हा विवाहसंस्काराचा पहिला अधिकृत टप्पा मानला जातो. योग्य मुहूर्तावर सुरू झालेला विवाह भविष्यातील वैवाहिक जीवन सुखी, समृद्ध आणि स्थिर राहील, असा विश्वास आहे.
ग्रह-नक्षत्रांची अनुकूलता, सकारात्मक ऊर्जा आणि देवतांचे आशीर्वाद या सर्व गोष्टींचा संगम म्हणजे मुहूर्तमेढ. त्यामुळे हा विधी केवळ औपचारिक न राहता, श्रद्धेचा आणि विश्वासाचा भाग बनतो.
मानसिक आणि भावनिक पातळीवरील महत्त्व
मुहूर्तमेढचे महत्त्व केवळ धार्मिक मर्यादेत अडकलेले नाही. या विधीचा एक मोठा परिणाम कुटुंबीयांच्या मानसिक आणि भावनिक अवस्थेवरही होतो. लग्नाच्या गडबडीत, धावपळीत आणि उत्साहात हा विधी एक प्रकारचा थांबा देतो.
या क्षणी सर्व कुटुंबीय एकत्र येतात आणि मनोमन स्वीकार करतात की आता एक नवीन नातं आकार घेणार आहे. ही जाणीव वधू-वरांसह त्यांच्या कुटुंबांसाठीही अत्यंत महत्त्वाची असते.
मुहूर्तमेढ आणि कुटुंबातील एकात्मता
मुहूर्तमेढच्या वेळी घरातील ज्येष्ठ, लहान, नातेवाईक सगळे एकत्र येतात. या विधीतून पिढ्यांमधील नातेसंबंध अधिक घट्ट होतात. आजी-आजोबा, आई-वडील, काका-मामा सगळे मिळून या विधीत सहभागी होतात, ज्यामुळे विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींचा नाही, तर दोन कुटुंबांचा संगम आहे, ही भावना अधिक ठळक होते.
आजच्या आधुनिक लग्नांमध्ये मुहूर्तमेढचे स्थान
आजकाल डेस्टिनेशन वेडिंग, कोर्ट मॅरेज किंवा साधे रजिस्ट्रेशन विवाह मोठ्या प्रमाणावर होत असले, तरीही मुहूर्तमेढचे महत्त्व कमी झालेले नाही. अनेक तरुण जोडपी आजही या विधीकडे आदराने पाहतात.
आधुनिक जीवनशैलीनुसार मुहूर्तमेढ हा विधी थोडक्यात, साध्या पद्धतीने केला जातो. काही वेळा लग्नमंडपातच, तर कधी अगदी दोन-चार मंत्रांमध्ये हा विधी पूर्ण केला जातो. मात्र भावार्थ तोच राहतो.
मुहूर्तमेढ न केल्यास काय होते?
हा प्रश्न अनेकांच्या मनात येतो. धार्मिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर, मुहूर्तमेढ न केल्याने विवाह अपूर्ण ठरतो असे नाही. मात्र परंपरा आणि श्रद्धा जपण्यासाठी हा विधी केला जातो. तो न केल्यास काही अपशकुन होतो, असे ठामपणे म्हणता येणार नाही, पण केल्यास विवाहाला एक सांस्कृतिक आणि धार्मिक अधिष्ठान मिळते.
मुहूर्तमेढ हा केवळ एक छोटासा विधी नसून, तो विवाहसंस्काराचा आत्मा आहे. तो शुभारंभ आहे, आशीर्वाद आहे आणि परंपरेशी नातं जोडणारा एक महत्त्वाचा दुवा आहे. आजच्या आधुनिक काळातही, या विधीचा भावनिक आणि सांस्कृतिक अर्थ तितकाच महत्त्वाचा आहे. लग्न म्हणजे फक्त एक कार्यक्रम नसून, आयुष्यभराचा प्रवास आहे आणि त्या प्रवासाची सुरुवात योग्य मुहूर्तावर, श्रद्धेने आणि समजून घेतलेल्या परंपरेने झाली, तर तो अधिक सुंदर आणि अर्थपूर्ण ठरतो.
हेही वाचा : विवाहातील सप्तपदीचे आध्यात्मिक अर्थ: सात वचनांचे गूढ