श्रावण–भाद्रपद महिन्यात येणारी हरतालिका तृतीया ही हिंदू धर्मातील अत्यंत पवित्र आणि भावनिक सणांपैकी एक मानली जाते. विशेषतः विवाहित आणि अविवाहित स्त्रियांसाठी हे व्रत केवळ धार्मिक विधी नसून, श्रद्धा, प्रेम, समर्पण आणि संयम यांचा सुंदर संगम आहे. पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी, सुखी संसारासाठी तसेच मनासारखा जोडीदार मिळावा या भावनेने हे व्रत केले जाते.
आजच्या आधुनिक जीवनातही अनेक स्त्रिया परंपरा जपत, श्रद्धेने हरतालिका पूजा करतात. पण हरतालिका पूजा नेमकी का करतात? तिच्यामागील धार्मिक, सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक अर्थ काय आहे? हे जाणून घेणं तितकंच महत्त्वाचं आहे.
हरतालिका व्रताचा धार्मिक अर्थ
हरतालिका पूजेची मुळे थेट माता पार्वती आणि भगवान शंकरांच्या कथेशी जोडलेली आहेत. पुराणकथेनुसार, माता पार्वतींनी भगवान शंकरांना पती म्हणून मिळवण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली. वडिलांनी ठरवलेलं लग्न टाळण्यासाठी त्यांनी आपल्या सख्यांसोबत जंगलात जाऊन निर्जल, निराहार व्रत केलं. याच ‘हरण’ (अपहरण) आणि ‘तालिका’ (मैत्रीण) या शब्दांपासून हरतालिका हा शब्द तयार झाला, असं मानलं जातं.
या तपश्चर्येच्या बळावरच माता पार्वतींना भगवान शंकर पती म्हणून प्राप्त झाले. त्यामुळे हे व्रत निष्ठा, संयम आणि श्रद्धेचं प्रतीक मानलं जातं. स्त्रिया हे व्रत करताना पार्वती–शंकरांच्या आदर्श दांपत्याचं स्मरण करतात आणि आपल्या वैवाहिक आयुष्यासाठी आशीर्वाद मागतात.
हरतालिका पूजेचं सांस्कृतिक महत्व
हरतालिका पूजा ही केवळ धार्मिक विधी नाही, तर भारतीय स्त्रीजीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. विशेषतः महाराष्ट्र, उत्तर भारत आणि दक्षिण भारतातील काही भागांत ही पूजा मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.
या दिवशी महिलांचं एकत्र येणं, पारंपरिक वेशभूषा, गाणी, भजने आणि कथा सांगणं हे सगळं केवळ विधीपुरतं मर्यादित नसून नातेसंबंध अधिक घट्ट करणारा अनुभव असतो. आई–मुलगी, सासू–सून, मैत्रिणी यांच्यातील भावनिक नातं या सणामुळे अधिक मजबूत होतं.
हरतालिकेमुळे स्त्रियांना आपल्या संस्कृतीशी जोडलेपणाची भावना मिळते आणि पुढील पिढीपर्यंत परंपरा पोहोचवण्याचं काम आपसूकच घडून येतं.
आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून हरतालिका व्रत
आध्यात्मिक दृष्ट्या पाहिलं तर हरतालिका व्रत म्हणजे इच्छाशक्ती, आत्मसंयम आणि मनःशुद्धीचा साधनमार्ग आहे. संपूर्ण दिवस निर्जल उपवास करणं ही केवळ शरीराची परीक्षा नसून मनावर नियंत्रण ठेवण्याची प्रक्रिया आहे.
या व्रताद्वारे स्त्रिया आपल्या आतल्या शक्तीची ओळख करून घेतात. पूजा, ध्यान आणि मंत्रजप यामुळे मन शांत होतं, नकारात्मक विचार दूर होतात आणि अंतर्मनाशी जोड निर्माण होते. त्यामुळे हे व्रत केवळ पतीसाठी नव्हे, तर स्वतःच्या आत्मिक उन्नतीसाठी देखील उपयुक्त ठरतं.
हरतालिका पूजा कशी केली जाते?
हरतालिका पूजेमध्ये साधेपणा आणि श्रद्धा यांना अधिक महत्त्व दिलं जातं. बहुतेक स्त्रिया घरीच मातीची किंवा शाडू मातीची पार्वती–शंकरांची मूर्ती बनवतात आणि विधीपूर्वक पूजा करतात.
पूजेमध्ये सामान्यतः खालील गोष्टी केल्या जातात:
- निर्जल उपवास (पाणी न पिता)
- पार्वती–शंकरांची पूजा व हरतालिका कथा वाचन
- फुले, दुर्वा, पत्री, फळे अर्पण
- रात्री जागरण आणि भजन
ही पूजा करताना बाह्य थाटापेक्षा मनातील श्रद्धा आणि भाव अधिक महत्त्वाचे मानले जातात.
आजच्या काळात हरतालिका व्रताचं बदलतं स्वरूप
आज अनेक स्त्रिया नोकरी, कुटुंब आणि आरोग्य यांचा समतोल राखत हरतालिका व्रत करतात. काहीजणी निर्जल उपवास न करता फळाहार करतात, तर काहीजणी पूजा–ध्यानावर अधिक भर देतात. हे बदल चुकीचे नसून, श्रद्धेचा अर्थ काळानुसार समजून घेणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
खरी हरतालिका म्हणजे आपल्या नात्यांमध्ये प्रामाणिकपणा, विश्वास आणि समर्पण जपणं — हाच या व्रताचा गाभा आहे.
हरतालिका पूजा ही केवळ परंपरा पाळण्यासाठी केलेली कृती नसून, ती स्त्रीच्या जीवनातील श्रद्धा, आत्मबल आणि नात्यांवरील विश्वास यांचं प्रतीक आहे. धार्मिक कथा, सांस्कृतिक एकोप्याची भावना आणि आध्यात्मिक शांतता — या तिन्हींचा सुंदर संगम म्हणजे हरतालिका व्रत.
आजच्या धावपळीच्या जीवनातही हे व्रत आपल्याला थांबून विचार करण्याची, स्वतःकडे आणि नात्यांकडे पाहण्याची संधी देतं, आणि म्हणूनच त्याचं महत्व आजही तितकंच आहे.
हेही वाचा : लग्नात अक्षता का टाकतात? जाणून घ्या यामागचा खरा अर्थ