भारतीय विवाहसंस्कृतीत अनेक विधी आणि परंपरा आहेत, परंतु त्यामध्ये कन्यादान हा विधी केवळ एक सामाजिक औपचारिकता नसून, तो अत्यंत खोल आध्यात्मिक अर्थ धारण करणारा संस्कार आहे. विवाहाच्या मंडपात, मंत्रोच्चारांच्या साक्षीने होणारा हा विधी आई-वडिलांच्या हृदयात एकाच वेळी आनंद, कर्तव्यपूर्ती आणि भावनिक वेदना निर्माण करतो. कन्यादान म्हणजे मुलगी “देऊन टाकणे” नव्हे, तर तिच्या जीवनप्रवासासाठी शुभाशिर्वाद आणि जबाबदारीचे हस्तांतरण होय.
आजच्या आधुनिक काळात कन्यादानाबद्दल अनेक प्रश्न उपस्थित केले जातात. मात्र, या विधीकडे फक्त शब्दशः अर्थाने पाहण्याऐवजी त्यामागील आध्यात्मिक भावना समजून घेतल्यास त्याचे खरे महत्व लक्षात येते.
कन्यादान म्हणजे नेमके काय?
‘कन्या’ म्हणजे शुद्धता, पवित्रता आणि संस्कारांचे प्रतीक, तर ‘दान’ म्हणजे त्याग आणि समर्पण. कन्यादानाचा खरा अर्थ म्हणजे पालकांनी आपल्या मुलीला आयुष्याच्या पुढील टप्प्यासाठी योग्य संस्कार, मूल्ये आणि प्रेम देऊन तयार करणे आणि त्या जबाबदारीचा स्वीकार जावयाने करणे.
कन्यादान हे सर्वश्रेष्ठ दान मानले जाते. असे का? कारण यात केवळ भौतिक वस्तूचे दान नाही तर पालकांनी अत्यंत प्रेमाने, संस्काराने वाढवलेल्या आपल्या अंशाचे, आपल्या जीवनाचा अर्धा भागाचे समर्पण असते. प्राचीन ग्रंथांमध्ये असे म्हटले आहे की कन्यादान करणाऱ्या पालकांना स्वर्गात विशेष स्थान प्राप्त होते. पण हे स्वर्ग म्हणजे काय? हे केवळ मृत्यूनंतरचे ठिकाण नाही तर आपल्या कर्तव्याचे योग्य पालन केल्यावर मिळणारा अंतःकरणाचा आनंद, समाधान आणि मानसिक शांती हेच खरे स्वर्ग आहे.
आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून कन्यादान
आपल्या वैदिक परंपरेत कन्येला लक्ष्मीचे स्वरूप मानले जाते. लक्ष्मी म्हणजे केवळ संपत्ती नाही तर समृद्धी, सुख, शांती आणि सकारात्मकता यांचे प्रतीक. जेव्हा पालक आपल्या मुलीचे दान करतात, तेव्हा ते केवळ एका व्यक्तीला देत नाहीत तर वराच्या घरात समृद्धी आणि सुखाचे आगमन करून देत आहेत असा विश्वास आहे. हा विश्वास अंधश्रद्धा नसून स्त्रीच्या व्यक्तिमत्त्वाला, तिच्या क्षमतेला आणि तिच्या महत्त्वाला दिलेले मान्यता आहे.
कन्यादानाच्या वेळी पालक वराला म्हणतात, “आम्ही आमची मुलगी तुझ्या हाती सोपवत आहोत, तू तिची काळजी घे.” हे फक्त शब्द नाहीत तर एक पवित्र करार आहे. याच वेळी वर देखील वचन देतो की तो कन्येचा त्रिविध पुरुषार्थ – धर्म, अर्थ आणि काम यांच्या साधनेत साथीदार राहील आणि तिच्या जीवनात कधीही अडथळा आणणार नाही. हा परस्पर विश्वासाचा, आदराचा आणि जबाबदारीचा क्षण आहे जो दोन्ही पक्षांना आध्यात्मिकदृष्ट्या एकत्र बांधतो.
कर्तव्यभावनेचे महत्त्व
भारतीय संस्कृतीत कन्यादान हे केवळ अधिकार नाही तर पालकांचे कर्तव्य मानले जाते. प्रत्येक पिता-आईने आपल्या मुलीचे योग्य वयात योग्य वराशी विवाह लावणे हे त्यांचे पितृऋण फेडण्याचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. पण येथे लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट अशी की योग्य म्हणजे केवळ आर्थिकदृष्ट्या संपन्न असा नाही तर सुसंस्कृत, शिक्षित, संस्कारी आणि मुलीच्या आनंदाची काळजी घेणारा असा वर शोधणे हा पालकांचा धर्म आहे.
पूर्वीच्या काळी मुलींचे लग्न लहान वयात लावण्याची चुकीची परंपरा होती. पण आधुनिक काळात कन्यादानाचा अर्थ बदलला आहे. आता मुलीला शिक्षित करणे, तिला स्वावलंबी बनवणे, तिच्या इच्छा-आकांक्षांना मान देणे हे देखील कन्यादानाचाच एक भाग मानला जाऊ लागला आहे. कारण केवळ वराच्या हाती सोपवून दिले म्हणजे कर्तव्य पूर्ण झाले असे नाही; मुलीला जीवनात स्वतःचे स्थान निर्माण करता यावे अशी परिस्थिती निर्माण करून देणे हेच खरे दान आहे.
पवित्र दानाचा मर्म
कन्यादान पवित्र का? कारण यात कुठलीही अपेक्षा नसते. पालक आपल्या मुलीचे दान करताना परतफेड अपेक्षित नसते. हे निःस्वार्थ प्रेमाचे, त्यागाचे आणि आशीर्वादाचे प्रकटीकरण आहे. जसे वृक्ष आपली फळे कोणत्याही अपेक्षेशिवाय देतो, त्याचप्रमाणे पालक आपल्या संततीला या समाजाला, जगाला अर्पण करतात.
या विधीत पालक हात जोडून वराला विनवणी करतात की “आमच्या मुलीचे रक्षण कर, तिची काळजी घे.” हा विनम्रतेचा, आस्थेचा आणि विश्वासाचा क्षण असतो. त्याच वेळी कन्या देखील आपल्या पालकांना आश्वासन देते की ती आपल्या नवीन घरात त्यांचे नाव उजळवील आणि त्यांनी दिलेल्या संस्कारांचे रक्षण करील.
कन्यादान आणि आधुनिक दृष्टिकोन
आजच्या काळात स्त्री स्वावलंबी आहे, शिक्षित आहे आणि स्वतःचे निर्णय स्वतः घेते. अशा वेळी कन्यादानाचा अर्थ बदललेला दिसतो. अनेक विवाहांमध्ये आज हा विधी परंपरेनुसार केला जातो, परंतु त्याची भावना अधिक समतावादी झाली आहे.
आधुनिक कन्यादानाचा अर्थ असा घेतला जातो की :
- पालक आपल्या मुलीच्या निर्णयाला मान्यता देतात
- विवाह हा दोन कुटुंबांचा नव्हे, तर दोन समजूतदार व्यक्तींचा करार आहे
- मुलगी कोणाची “देणगी” नसून, नात्यांमध्ये समान सहभागी आहे
हा बदल कन्यादानाच्या आध्यात्मिक मूल्यांना नाकारत नाही, तर त्यांना नव्या संदर्भात समजून घेण्याची संधी देतो.
कन्यादानाचा आध्यात्मिक अर्थ केवळ “दान” या शब्दात अडकलेला नाही. तो विश्वास, कर्तव्यभावना, प्रेम आणि संस्कारांचा संगम आहे. योग्य अर्थाने समजून घेतल्यास हा विधी स्त्रीच्या सन्मानाला कमी न करता, तिच्या आयुष्याच्या नव्या पर्वासाठी शुभाशिर्वाद देणारा ठरतो.
परंपरा आणि आधुनिकता यांचा समतोल साधत कन्यादानाचा अर्थ जपणे हीच आजच्या काळातील खरी गरज आहे. कारण विधीपेक्षा भावना मोठी आणि संस्कारांपेक्षा माणुसकी श्रेष्ठ असते.
हेही वाचा : वरात काढण्यामागील परंपरा: मराठी विवाहसंस्कृतीतील महत्व