लग्न म्हणजे फक्त दोन व्यक्तींचे नाते नव्हे, तर दोन आत्म्यांचे पवित्र बंधन आहे. आपल्या हिंदू संस्कृतीत लग्नाला संस्कार म्हटले जाते, कारण या विधीमध्ये अनेक पवित्र मंत्र आणि विधी समाविष्ट असतात. पण आपण कधी विचार केला आहे का की पुरोहित जी मंत्रे म्हणतात त्यांचा खरा अर्थ काय आहे? आज आपण या पवित्र मंत्रांच्या खोलवर जाऊन त्यांच्यामागील अर्थ आणि महत्त्व समजून घेणार आहोत.
मंगलाष्टकाचा पवित्र अर्थ
लग्नाच्या सुरुवातीला जे मंगलाष्टक म्हटले जाते, ते केवळ एक विधी नाही तर नवरा-नवरीच्या आयुष्यासाठी देवाकडे मागितलेला आशीर्वाद आहे. मंगलाष्टकात आठ पवित्र श्लोक असतात जे नवविवाहित जोडप्याच्या सुखाकरता, समृद्धीसाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी म्हटले जातात. या मंत्रांमध्ये देवाला साक्षी मानून दोघांचे आयुष्य एकत्र राहण्याची प्रार्थना केली जाते.
पहिल्या श्लोकात नवऱ्याचे आणि नवरीचे कल्याण होवो अशी कामना व्यक्त केली जाते. त्यात म्हटले आहे की जसे लक्ष्मी आणि नारायण, पार्वती आणि शंकर यांचे शाश्वत नाते आहे, तसेच हे जोडपे देखील सर्व जन्मी एकत्र राहो. या मंत्रात फक्त शारीरिक नातेच नाही तर आत्मिक बंधनाचा देखील संदर्भ आहे. पुरोहित हे मंत्र म्हणताना देवाला साक्षीदार ठेवून दोघांना आयुष्यभर एकमेकांचे साथीदार राहण्याचे वचन देतात.
सप्तपदीचे सात वचन
लग्नातील सर्वात महत्त्वाचा विधी म्हणजे सप्तपदी. सात फेरे म्हणजे सात वचने, सात प्रतिज्ञा जे नवरा-नवरी एकमेकांना देतात. प्रत्येक फेऱ्यासोबत एक विशिष्ट मंत्र म्हटला जातो आणि प्रत्येक फेरा एका विशिष्ट हेतूसाठी असतो. पहिला फेरा अन्नासाठी, दुसरा बळासाठी, तिसरा धनासाठी, चौथा सुखासाठी, पाचवा संतानासाठी, सहावा ऋतूंसाठी आणि सातवा मैत्रीसाठी असतो.
पहिल्या फेऱ्यात नवरा म्हणतो की तू माझ्यासोबत आयुष्यभर चालशील तर मी तुला अन्नाची कधीही कमतरता पडू देणार नाही. दुसऱ्या फेऱ्यात शारीरिक आणि मानसिक बळाचे वचन दिले जाते. तिसऱ्या फेऱ्यात संपत्ती आणि समृद्धी यांची जबाबदारी स्वीकारली जाते. चौथ्या फेऱ्यात सुखी जीवनाची कामना केली जाते. पाचव्या फेऱ्यात संतानप्राप्तीसाठी आणि त्यांच्या उत्तम संगोपनाचे वचन दिले जाते. सहाव्या फेऱ्यात सर्व ऋतूंमध्ये, सर्व परिस्थितीत एकमेकांना साथ देण्याची शपथ घेतली जाते. सातव्या आणि अंतिम फेऱ्यात आयुष्यभर मित्र राहण्याचे, एकमेकांवर विश्वास ठेवण्याचे वचन दिले जाते.
मंगलसूत्र बांधताना म्हटलेले मंत्र
मंगलसूत्र बांधणे हा लग्नाचा अत्यंत भावनिक क्षण असतो. या वेळी जे मंत्र म्हटले जाते त्यात नवरा आपल्या पत्नीला दीर्घायुष्य आणि आरोग्याचा आशीर्वाद देतो. मंत्राचा अर्थ असा आहे की हे मंगलसूत्र तुझ्या गळ्यात घालत असताना मी प्रार्थना करतो की तू शंभर वर्षे जगावीस, सुखी राहावीस आणि आपले संसार समृद्ध व्हावे. मंगलसूत्रातील दोन सोन्याचे मणी हे नवरा-नवरीचे प्रतीक असतात तर काळे मणी वाईट नजरेपासून संरक्षण देतात असे मानले जाते.
हा विधी करताना नवरा तीन गाठी घालतो. पहिली गाठ देवाला साक्षी मानून, दुसरी गाठ आईवडीलांना साक्षी मानून आणि तिसरी गाठ सर्व नातेवाईकांना साक्षी मानून घातली जाते. प्रत्येक गाठ बांधताना वेगवेगळे मंत्र म्हटले जातात जे पवित्रतेचे आणि कायमस्वरूपी नात्याचे प्रतीक असतात.
कन्यादान मंत्राचे महत्त्व
कन्यादान हा एक अत्यंत भावूक विधी आहे जिथे वडील आपल्या मुलीचा हात नवऱ्याच्या हातात देतात. या वेळी म्हटलेले मंत्र खूपच महत्त्वाचे आहे. त्यात वडील म्हणतात की मी माझी मुलगी, जी लक्ष्मीसारखी आहे, तुझ्या हाती सोपवत आहे. तू तिचे रक्षण करशील, तिला सन्मान देशील आणि कधीही तिला दुःख होऊ देणार नाहीस असे वचन दे. हा विधी करताना वडिलांच्या डोळ्यातून अश्रू येणे साहजिक आहे कारण ते आपली सर्वात मौल्यवान अमानत दुसऱ्याच्या हाती सोपवत असतात.
अग्नीची साक्ष आणि मंत्र
अग्नी हा हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र साक्षीदार मानला जातो. लग्नाच्या वेळी अग्नीसमोर अनेक विधी केले जातात कारण अग्नी देवांचा दूत मानला जातो. अग्नीला साक्षी मानून जे मंत्र म्हटले जातात त्यात नवरा-नवरी एकमेकांना वचन देतात की आम्ही आयुष्यभर एकत्र राहू, एकमेकांवर विश्वास ठेवू आणि धर्माचे पालन करू. अग्निप्रदक्षिणा करताना नवरी नवऱ्याच्या उजव्या बाजूला असते जे दर्शवते की ती त्याची अर्धांगिनी आहे, त्याच्या अस्तित्वाचा अर्धा भाग आहे.
आशीर्वाद मंत्रांचे महत्त्व
लग्नाच्या शेवटी मोठ्या मंडळींनी नवविवाहितांना आशीर्वाद देताना जे मंत्र म्हटले जातात ते देखील खूप अर्थपूर्ण असतात. त्यात म्हटले जाते की तुमचे आयुष्य सीताराम, राधाकृष्ण, लक्ष्मीनारायण यांसारखे सुखी व्हावे. तुम्हाला पुत्र-पौत्रांचे सुख लाभो, तुमचे घर नेहमी सुख-समृद्धीने भरलेले राहो आणि तुम्ही सर्व संकटांवर मात करत आयुष्यभर एकत्र राहा.
लग्नातील हे सर्व मंत्र आणि विधी केवळ रूढी नाहीत तर त्यांच्यामागे खोल अर्थ आणि तत्त्वज्ञान आहे. प्रत्येक मंत्र नवरा-नवरीला त्यांच्या जबाबदार्या, कर्तव्ये आणि एकमेकांप्रतीच्या अपेक्षा समजावून सांगतो. या मंत्रांचा अर्थ समजून घेतल्याने लग्न हा केवळ एक विधी न राहता एक पवित्र संस्कार बनतो. आपल्या संस्कृतीत लग्न हे सात जन्मांचे नाते मानले जाते आणि हे सर्व मंत्र त्याच शाश्वत प्रेमाचे, विश्वासाचे आणि समर्पणाचे प्रतीक आहेत. तुमचा लग्नसोहळा करताना या मंत्रांचा अर्थ लक्षात ठेवा आणि त्यांना अंतःकरणाने स्वीकारा, कारण तेच तुमच्या वैवाहिक आयुष्याचा खरा पाया आहे.
हेही वाचा : कन्यादानाचा आध्यात्मिक अर्थ: पवित्र दान आणि कर्तव्यभावना